СМИ о Центре
У памяць аб загінуўшых, у імя жывых
Оригинал статьи по ссылке
Версия для печати
Гродзенец Рыгор Навумавіч Шыфмановіч, які прыехаў ў Жалудок на прэзентацыю кнігі “Жалудок: памяць аб яўрэйскім мястэчку”, ведае аб вайне з першых вуснаў: яго бацька Навум Герцавіч – былы франтавік, прайшоў праз жахі жалудоцкага гета, цудам пазбегнуў расстрэлу, партызаніў, ваяваў у радах Чырвонай арміі, быў два разы паранены. Перажытае ў гады ваеннага ліхалецця ветэран успамінае неахвотна, і то толькі ў вузкім крузе блізкіх і родных людзей. Нягледзячы на свой паважаны ўзрост – а Н.Г. Шыфмановіч размяняў ужо дзявяты дзясятак – трагедыю 9 мая 1942 года, калі ў Жалудку былі расстраляны каля дзвюх тысяч яўрэяў, памятае, нібы гэта было ўчора, пра што і расказаў сыну.
– У брацкай магіле ў Жалудку пахавана амаль уся сям’я майго бацькі, –- расказвае Р.Н. Шыфмановіч. – Штогод 9 мая мы з роднымі прыязджаем сюды, каб яшчэ раз успомніць добрым словам тых, хто нявінна загінуў ад рук фашыстаў. На жаль, у апошні час ля помніка збіраюцца ў асноўным людзі з бліжэйшых гарадоў. А яшчэ ў 60-70-я гады мінулага стагоддзя сюды з’язджаліся з усіх куточкаў былога СССР: Львова, Кішынёва, Адэсы, Харкава, Ташкента, Горкага, Ліпецка, Калінінграда, Магілёва, Мінска… Прыемна, што жыхары Жалудка захоўваюць памяць аб загінуўшых яўрэях, даглядаюць тэрыторыю вакол помніка.
На прэзентацыю кнігі ў Жалудок завіталі і госці з Ліды – Ася Данілаўна і Альфрэд Леанідавіч Саулкіны.
– Перажытае падчас Вялікай Айчыннай немагчыма забыць, – прызнаецца Ася Данілаўна. – Мне было ўсяго пяць гадкоў, калі фашысты напалі на нашу краіну. Я сустрэла вайну ў Віцебску: у той летні дзень мы з бацькам пускалі папяровыя караблікі па Дзвіне. Хутка пачаліся бамбёжкі, і мы з мамай хаваліся ў падвалах, потым – у акопах, ірвах. Памятаю, як суседка ахінала мае босыя ногі сваім халатам, каб я хоць трохі магла сагрэцца. І па сённяшні дзень у сваіх снах я бачу прывіды вайны.
…Удзельнікі сустрэчы з задавальненнем прайшліся па аўтэнтычных вулачках мястэчка, пагасцілі ў аграсядзібе “Марчукова хата”, наведалі яўрэйскія могілкі.
– Я прыехала на прэзентацыю кнігі са сталіцы, – дзеліцца грамадскі рэдактар беларускай старонкі партала “Віртуальны штэтл” Ала Сідаровіч. – Наш сайт быў створаны тры гады таму ў Варшаве. Мы займаемся вывучэннем гісторыі і культуры еўрапейскага яўрэйства. Падчас навуковых экспедыцый аб’ездзіла амаль усю Беларусь. Пабывала і ў Жалудку: мястэчка захапіла сваёй прыгажосцю і непаўторнасцю. Тут захаваліся могілкі, сінагога і міква – рытуальная лазня. На жаль, у гэтым населеным пункце больш не пражываюць прадстаўнікі яўрэйскага народа, аднак іх спадчыну старанна захоўваюць беларусы.
У актавай зале Жалудоцкай СШ, дзе ладзілася ўрачыстасць, было надзвычай ажыўлена: прыняць удзел у знакавай для Жалудка і ўсяго раёна падзеі – прэзентацыі кнігі “Жалудок: памяць аб яўрэйскім мястэчку” – сабраліся настаўнікі, вучні, навукоўцы, жыхары і госці пасёлка.
– Ідэя напісання кнігі ўзнікла прыкладна два гады таму, калі мы з калегамі ездзілі з навуковымі экспедыцыямі па Заходняй Беларусі, – гаворыць прафесар ГрДУ ім. Янкі Купалы Сяргей Аркадзьевіч Піваварчык. – Калі заехалі ў Жалудок, то нібы трапілі ў мінулае стагоддзе: мястэчка захавала свой адметны твар, вылучаецца самабытнай архітэктурай. Ужо тады ўзнікла жаданне правесці тут сур’ёзнае гістарычнае даследаванне, сабраць як мага больш інфармацыі. Калі масквічы з міжнароднага цэнтра “Сэфер”, які вывучае яўрэйскую спадчыну ў розных краінах, прапанавалі арганізаваць палявую школу, я не вагаўся пры выбары месца – ім стаў Жалудок.
Над кнігай, у якую ўвайшлі ўспаміны тутэйшых жыхароў, архіўныя матэрыялы, метрыкі, ілюстрацыі і фота, працавалі два дзясяткі навукоўцаў з чатырох краін: Беларусі, Расіі, Украіны і Германіі. Упершыню былі праведзены інвентарызацыя і ўсебаковае вывучэнне яўрэйскіх могілак, што робіць гэтае выданне ўнікальным і значным не толькі ў нашай рэспубліцы, але і ў краінах былога СССР.
– Я з’яўляюся адным з арганізатараў сацыяльна-культурнага цэнтра “Дом”, які дзейнічае ў нямецкім горадзе Ландсхуд, – расказвае Марыя Сідарава-Шпількер. – З задавальненнем прыняла ўдзел у палявой школе: сабрала матэрыялы, якія ўвайшлі ў кнігу пра Жалудок. Мне пашчасціла пазнаёміцца з Міронам Уладзіміравічам Мардуховічам – вядомым архітэктарам, які раней жыў у гэтым мястэчку. Яго ўспаміны і ілюстрацыі, што ўтрымлівае выданне, стануць сапраўднай знаходкай для чытачоў. На старонках кнігі нам удалося адрадзіць аўтэнтычнасць мястэчка, вярнуць з небыцця імёны яго жыхароў, а, значыць, і захаваць памяць.
Аляксандр КАСПЯРЧУК.
Фота аўтара.
